VİRUS HASTALIKLARININ KONTROLÜ VE MÜCADELESİ

 Bitki virus hastalıkları ile mücadelede böcekler ve fungal hastalıklara karşı yapılan mücedele gibi imkanlar bulunmamaktadır. Virus hastalıklarına karşı alınan tedbirlerin büyük bir kısmı enfeksiyondan korunma şeklindedir. Bunun en önemli nedeni viruslara karşı etkili bulunan kimyasalların pratikte bitkilere karşı fitotoksik olması ve bu kimyasalların çoğunun pahalı olması nedeniyle kullanılamamasıdır. Genel olarak viruslarla mücadelede kullanılan yöntemler şunlardır:

 Eradikasyon:

Virus ile enfekteli bitkilerin imha edilmesidir. Özellikle erken dönemde arazide belirlenen enfekteli kültür bitkileri sökülüp imha edilmelidir. Ayrıca bir önceki yıl ekilmiş olan bitkilere ait tohumların çimlenmesiyle kendiliğinden gelen bitkiler ortadan kaldırılmalıdır. Bir çok yabancı ot da kültür bitkileri için enfeksiyon kaynağını teşkil etmektedir. Bu nedenle enfeksiyon kaynağı olabilecek yabancı otların imha edilmesi gerekmektedir.

 Sanitasyon:

Toprakta kalan enfekteli bitki artıklarının temizliği, toplanıp imha edilmesi gibi hijyenik amaçlıtedbirlerdir. Tütün Mozayik Virusu gibi enfeksiyon kabiliyetini kolay yitirmeyen viruslar bitki artıklarında uzun süre kalabilmektedirler. Bu nedenle bitki artıklarının dikkatlice tarladan uzaklaştırılması gerekmektedir.

Üretim Alanlarının Birbirinden Ayrılması:

Özellikle konukçu çevresinde guruplaşma gösteren ve tohumla taşınabilen viruslar için etkili bir mücadele yöntemidir. Prensip olarak bir virusun bilinen simptomsuz bir taşıyıcısı yanına, o virusa hassas olan diğer bir bitkinin ekiminin yapılmaması gerekir. Örneğin yonca bir çok virusun konukçusu olduğu için fasülye ve bezelye gibi bitkilerle yakın yerlere ekim yapılmamalıdır. Ayrıca tohumluk üretimi için de virustan arındırılmış, vektörlerin ulaşamayacağı yerler seçilmelidir.

Dezenfeksiyon:

Özellikle mekanik yolla taşınan virusların mücadelesinde etkili olan bir yöntemdir. Ellerin, tarım aletlerinin ve bulaşık elbiselerin % 3-10’ luk Trisodyum fosfat solüsyonu ile muamelesi özellikle Tütün Mozayik Virusu gibi mekanik yolla taşınan virüslerle mücadelesinde yaygın olarak kullanılmaktadır. Ayrıca sütte bulunan bazı enzimlerin virüslerin protein yapısını bozması nedeniyle, ellerin süt ile yıkanması ve bitkilerin üzerine süt püskürtülmesi gibi işlemlerle virüs hastalıklarından korunulabileceği tespit edilmiştir.

Sağlıklı Ve Sertifikalı Tohum Kullanılması:

Özellikle tohumla taşınan viruslarla mücadelede bu yöntem çok önemlidir. Eğer virus aynı zamanda afitler gibi vektörlerle de taşınıyorsa bulaşık tohumdan gelişen bitkiler primer enfeksiyon kaynağını oluşturmakta ve sonrada vektörlerle geniş alanlara yayılmaktadır. Bu nedenle viruslardan arındırılmış üretim materyalleri ve sertifikalı tohumlar kullanılmalıdır.

Vektörlerle Mücadele Etmek:

Virus hastalıklarının yayılmasında çok büyük rolü bulunan vektörlerler ile mücadele etmek hastalığın önemli ölçüde azalmasına yol açmaktadır. Virusları persistent olarak taşıyan vektörlere karşı yapılan ilaçlı mücadele etkili olmasına rağmen, non-persistent olarak taşıyan vektörlere karşı etkili olmamaktadır. Çünkü vektör çok kısa bir beslenme periyodu sonucu virusu alıp bulaştırdığı için ilaç etkisini gösterene kadar virus yayılmaktadır. Örneğin afitlere karşı uygulanan insektisitler persistent olarak taşınan Patates Yaprak Kıvırcıklık Virusu zararını azaltmakta iken non-persistent olarak taşınan Patates Y Virusu için etkili olmamaktadır.

Genetik ve Biyolojik Mücadele:

Günümüzde bazı virusların virülent olmayan ırklarından yararlanılarak, virülent ırklarının zararının azaltılmasına çalışılmaktadır. Virülent olmayan ırk önceden bitkilere bulaştırıldığı zaman, daha sonra bitkiyi enfekte edebilecek olan virülent ırka karşı bitkinin daha az zarar görmesi amaçlanmaktadır. Bu yönteme çapraz koruma (cross protection) adı verilmektedir. Domates yetiştiriciliğinde Hollanda ve ABD’ de Tütün Mozayik Virusu’ nun mutagenik zayıf ırkı Tütün Mozayik Virusu’ nun virülent ırklarına karşı önceden bitkilere bulaştırılarak mücadele edilmeye çalışılmış ve başarı sağlanmıştır.

Günümüzde viruslarla mücadelede en etkili yöntem dayanıklı bitkilerin kullanılmasıdır. Islahçıların yoğun çalışmaları sonucu bir çok virusa karşı dayanıklı çeşitler elde edilmiştir. Ancak başlangıçta böyle yeni bir çeşidin elde edilmesi pahalı bir çalışmayı gerektirmektedir. Ayrıca viruslara karşı dayanıklı olarak elde edilen bitkilerin aynı zamanda funguslara ve bakterilere karşı da dayanıklı olması gerekmektedir. Bu nedenle bu tür bitkilerin elde dilmesi uzun süren çalışmalar neticesinde olmaktadır. Bugün uzun süren çalışmalar sonucu Tütün Mozayik Virusu’ na dayanıklı bir çok tütün çeşitleri elde edilmiştir. Bir de aşırı hassasiyet 10 (hipersensetive) durumu vardır.

Burada virusu alan bitki hücreleri derhal ölmekte ve virus yayılma imkanı bulamamaktadır. Aşırı hassasiyet ile ilgili genlerin varlığı saptanmış ve bunların bir generasyondan diğerine genetik olarak aktarıldığı tespit edilmiştir. Islah çalışmalarında yeni bitkilerin geliştirilmesinde bu tip bitkiler de kullanılmaktadır. Örneğin Patates X Virusu ve Patates Y Virusu’ na dayanıklı patates çeşitlerinin geliştirilmesinde hipersensetive reaksiyonundan yararlanılmaktadır. Son yıllarda transgenik bitkiler oluşturmak suretiyle dayanıklı çeşitler elde edilmeye çalışılmaktadır.

Bu amaçla özellikle domateslerde Tütün Mozayik Virusu ve ırklarına karşı transgenik çeşitler oluşturulmuş ve virus enfeksiyonlarından korunma sağlanmıştır.